Huwelijksregistratie - RHC Rijnstreek en Lopikerwaard

Op onze website kunt u zoeken in een groot aantal bronnen betreffende het trouwen van personen. Deze bewerkte bronnen beslaan een aanzienlijke tijdsperiode – van de vroege zeventiende eeuw tot en met de eerste helft van de twintigste eeuw. In dit tijdvak is er veel veranderd in de wijze van huwelijksregistratie. Een cruciale periode is de Franse tijd (1795-1813). De overheid trok in die jaren veel taken en bevoegdheden naar zich toe – vaak permanent. In 1811 werd de burgerlijke stand ingevoerd. Sindsdien registreert de overheid in het hele land systematisch wie er geboren worden, trouwen en overlijden. 1811 is dan ook een waterscheiding: er is sprake van een periode vóór en een periode ná de invoering van de burgerlijke stand. In het eerste deel van deze tekst bespreken we de huwelijksregistratie vóór 1811. In dit deel komen zowel de administratie van kerken als die van lokale overheden aan bod. In het tweede deel is er aandacht voor de huwelijksregistratie van de burgerlijke stand. Afsluitend treft u een overzicht van alle begraafregisters die als index op de website staan.

Huwelijksregistratie tot 1811: kerkelijke bronnen

Vóór 1811 hielden vooral kerken de grote levensmomenten (dopen, trouwen en begraven) bij. Het doel hiervan was tweeledig: kerken registreerden ze vanwege het belang voor de gemeenschap; maar vooral ook om zicht te houden op de inkomsten die rondom deze gebeurtenissen werden gegenereerd. Tot diep in de twintigste eeuw behoorde het overgrote merendeel van de Nederlanders tot een kerkgenootschap. De DTB-registers zijn dan ook de geijkte bron voor stamboomonderzoek in de vroegmoderne tijd. De kwaliteit van de kerkelijke registers als historische bron is wisselend, afhankelijk van de persoon die het boek bijhield. In de Franse tijd werden kerkelijke registers door de overheid gevorderd en als zogeheten retroacta gebruikt door ambtenaren van de burgerlijke stand. Dit verklaart mede waarom overheidsinstanties zoals het RHC Rijnstreek & Lopikerwaard deze kerkelijke bronnen tegenwoordig beheren. In een kerkelijk huwelijksregister vindt u doorgaans:

De naam van de bruid en bruidegom;
De plaats van herkomst van het bruidspaar (let op: deze plaats kan zowel een geboorte- als een woonplaats zijn);
De trouwdatum;
De huwelijkse staat: niet eerder getrouwde personen werden aangeduid als ‘jong(e)man’ of ‘jongedochter’; ook wanneer personen eerder getrouwd of weduwe/weduwnaar waren, werd daar vaak melding van gemaakt.
Ouders en getuigen: soms bevatten registers informatie over de ouders en de getuigen van het bruidspaar.

Bij onderzoek in de kerkelijke trouwregisters zijn er enkele aandachtspunten. Deze zijn als volgt:

Datums: Datums in trouwboeken kunnen slaan op de huwelijksdag, maar ook op de ondertrouw, huwelijkse afkondigingen of het afgeven van een attestatie om elders te mogen trouwen;
Kerkgenootschap: Huwelijken in de Nederduits-gereformeerde (later: Nederlands-hervormde) kerk waren automatisch wettelijk geldig. Leden van andere gezindten, zoals katholieken, lutheranen, remonstranten en doopsgezinden, moesten daarom vaak zowel voor de eigen kerk als voor de hervormde predikant of de plaatselijke overheid trouwen. Dat een echtpaar in de hervormde kerk trouwde, betekent dus niet per definitie dat zij van die gezindte waren.
Latinisering namen: Rooms-katholieke registers zijn vaak in het Latijn gesteld. Hoewel de terminologie gestandaardiseerd is, kan het moeilijk zijn om de eigenlijke Nederlandse namen te reconstrueren. Zo is het de vraag of Joannes Petrii de Jong door zijn familie Johannes, Johan, Jan of Hannes werd genoemd, terwijl eveneens onduidelijk blijft of zijn vader Petrus, Pieters of Peter heette.

Huwelijksregistratie tot 1811: gaarderboeken

De kerkelijke bronnen zijn het geijkte vertrekpunt voor stamboomonderzoek naar voorouders die vóór 1811 leefden. Toch is het (met wat geluk) ook mogelijk om elders informatie over trouwen en huwelijken te vinden. Sommige lokale overheden hielden vóór 1811 ook een vorm van bevolkingsadministratie bij, zoals de zogenaamde gaarderregisters of -boeken. Deze bronnen vormden de registratie van belastingen op twee belangrijke levensmomenten: trouwen en begraven. Ook bij het raadplegen van de gaarderboeken zijn er enkele aandachtspunten. Deze zijn als volgt:

Holland, niet Utrecht: Deze belasting was specifiek voor het gewest Holland. Het werkgebied van het RHCRL beslaat echter zowel delen van (Zuid-)Holland als Utrecht. In het Sticht werd deze belasting niet geheven; dit brontype bestaat dus niet voor plaatsen in de provincie Utrecht. Door de eeuwen heen is de provinciegrens bovendien vaak verschoven. Om een voorouder terug te vinden in de gaarderboeken, moet men bepalen of de persoon in kwestie na 1695 leefde en of de woonplaats deel uitmaakte van Holland. Van sommige Hollandse plaatsen zijn de gaarderboeken nooit overgeleverd – ze bestaan vermoedelijk niet (meer).
Summier: Informatie in gaarderboeken is vaak minder gedetailleerd dan kerkelijke registers. Voor overheden was het vooral van belang om te weten wie er wanneer trouwde en hoeveel belasting er betaald werd. Aanvullende informatie (ouders, religieuze affiliatie, trouwdatum en herkomst van betrokkenen) was bijzaak.
Datums: De in de boeken genoemde datums verwijzen doorgaans naar de dag waarop de gaarderbelasting is betaald of de betaling is geregistreerd. Zelden betreft het de daadwerkelijke huwelijksdatum.
Inclusiviteit: de gaarderboeken bevatten informatie over de gehele bevolking van het gewest Holland, ongeacht religie. Personen die niet in de kerkelijke bronnen voorkomen zijn soms wél in de gaarderboeken terug te vinden.

Huwelijksregistratie na 1811: burgerlijke stand

Sinds 1811 worden alle huwelijken voor de overheid gesloten. De huwelijksprocedure bleef echter grotendeels gehandhaafd. Ook na de invoering van de burgerlijke stand ging een bruidspaar eerst in ondertrouw; tot 1987 deed de gemeente nog huwelijksafkondigingen. Huwelijksaktes bevatten vaak de onderstaande gegevens:

Namen;
Beroepen;
Leeftijden;
Geboorte- en woonplaatsen;
Namen, beroepen en woonplaatsen van de ouders;
Namen, beroepen en de woonplaats van de getuigen, soms inclusief vermelding van hun relatie tot het bruidspaar;
Huwelijksdatum en -plaats.

Voordat een ambtenaar een huwelijksakte opstelde, waren bewijsstukken als afschriften van geboorteakten, blijken van ouderlijke toestemming en militiebewijzen nodig. Deze stukken staan bekend als de huwelijkse bijlagen. In tegenstelling tot het Nationaal Archief (Zuid-Holland) en het Utrechts Archief (Utrecht) beheert het RHCRL geen huwelijkse bijlagen. Websites als FamilySearch bieden een grote hoeveelheid gescande stukken aan.

Indexen

Via de indexen op onze website kunt u zoeken in de volgende huwelijksbronnen: