Belastingkohieren - RHC Rijnstreek en Lopikerwaard

“Niets is zeker in deze wereld, behalve de dood en de belastingen”, schreef de Amerikaanse staatsman Benjamin Franklin in 1789. De inwoners van deze streek kunnen dit beamen: landelijke, gewestelijke en plaatselijke besturen en waterschappen heffen al eeuwenlang belastingen. Tot 1806 was er nog geen sprake van een uniform nationaal stelsel. Gewesten in de Republiek dienden weliswaar een ‘quote’ aan de Generaliteit af te staan, maar konden grotendeels zelf bepalen hoe zij de verschuldigde gelden inden. Steden kregen vaak de taak om de belastingen te innen. Bovendien hieven lokale besturen hun eigen belastingen. Grofweg vallen de belastingen uiteen in de drie onderstaande categorieën: impost op consumptiegoederen, zoals wijn, bier, graan en zout; belastingen op vermogen, inkomen en welstand; belastingen op onroerende goederen. Binnen dit bestel waren er aanzienlijke lokale verschillen. Zo waren de (Zuid-)Hollandse gemeenten uit het werkgebied van het RHC Rijnstreek & Lopikerwaard tot de Franse tijd onderworpen aan een ander fiscaal regime dan de Utrechtse gemeenten. Het zelfstandige IJsselstein gold tot 1795, toen de baronie door de Bataafse Republiek werd ingelijfd, zelfs als belastingparadijs. In 1806 werd een nieuw gecentraliseerd stelsel ingevoerd. Lokale overheden verloren de bevoegdheid om eigen heffingen in te voeren grotendeels – al bleef het kleinere gemeenten toegestaan om financiële tekorten te dekken via een hoofdelijke omslag.

Belastingkohieren kunnen voor onderzoekers op verschillende manieren van nut zijn. Zo leent de bron zich zowel voor genealogische doeleinden als voor onderzoek naar de samenstelling van de bevolking en de vermogenspositie van inwoners. Hoewel het belastingstelsel en de wijze van inning tot 1806 zeer divers waren, bevatten belastingkohieren onderling vaak vergelijkbare informatie. Zo vermelden de indexen vermelden vaak:

De naam van de belastingplichtige;
Het bedrag waarvoor deze persoon werd aangeslagen;
Een datumaanduiding;
Soms is ook het beroep en het adres van een belastingplichtige terug te vinden.

Bij raadpleging van de indexen is het wel goed om rekening te houden met enkele aandachtspunten, namelijk:

Datum: belastingkohieren vermelden per inschrijving vaak een of meerdere datums. Dit is niet per definitie de datum waarop een bedrag is geïnd. De datum kan bijvoorbeeld simpelweg betrekking hebben op het moment waarop een verschuldigd bedrag is ingeschreven. Om recht te doen aan deze ambivalentie hanteert het RHCRL op de index de aanduiding ‘datum’;
Beperkingen: een begrenzing van onderzoek in de kohieren is dat de bron soms slechts een versnipperd beeld aanreikt. Sommige belastingen werden slechts eenmalig of incidenteel geheven, bijvoorbeeld om de impact van rampspoed of oorlog het hoofd te bieden of een financieel tekort te dichten. Hierdoor is het niet altijd makkelijk om gegevens over een langere periode te vergelijken;
Oud schrift: sommige registers gaan ver terug in het verleden – het oudste via de indexen doorzoekbare kohier komt uit 1599! Bij raadpleging van de oorspronkelijke bron komt het van pas om het oud schrift te beheersen.

Op de website staan de volgende indexen: