Overlijdens- en begraafregistratie - RHC Rijnstreek en Lopikerwaard

Op onze website kunt u zoeken in een groot aantal bronnen betreffende het overlijden en begraven van personen. Deze bewerkte bronnen beslaan een aanzienlijke tijdsperiode – van de vroege zeventiende eeuw tot en met de jaren zeventig van de twintigste eeuw. In dit tijdvak is er veel veranderd in de wijze waarop overlijden en begraven werden geregistreerd. Een cruciale periode in dit verband is de Franse tijd (1795-1813). De overheid trok die jaren veel taken en bevoegdheden naar zich toe – vaak permanent. In 1811 werd de burgerlijke stand ingevoerd. Sindsdien registreert de overheid in het hele land systematisch wie er geboren worden, trouwen en overlijden. 1811 is dan ook een waterscheiding: er is sprake van een periode vóór en een periode ná de invoering van de burgerlijke stand. In het eerste deel van deze tekst bespreken we de begraaf- en overlijdensregistratie vóór de invoering van de burgerlijke stand. In dit deel komen zowel de administratie van kerken als die van lokale overheden aan bod. In het tweede deel is aandacht voor de overlijdensregistratie van de burgerlijke stand. Afsluitend treft u een overzicht van alle begraafregisters die als index op de website staan.

Begraafregistratie tot 1811: kerkelijke bronnen

Vóór 1811 hielden vooral kerken de grote levensmomenten (dopen, trouwen en begraven) bij. Het doel hiervan was tweeledig: kerken registreerden deze vanwege het belang voor de gemeenschap; maar vooral ook om zicht te houden op de inkomsten die rondom deze gebeurtenissen werden gegenereerd. Tot diep in de twintigste eeuw behoorde het overgrote merendeel van de Nederlanders tot een kerkgenootschap. De DTB-registers zijn dan ook de geijkte bron voor stamboomonderzoek in de vroegmoderne tijd. De kwaliteit van de kerkelijke registers als historische bron is wisselend, afhankelijk van de persoon die het boek bijhield. In de Franse tijd werden kerkelijke registers door de overheid gevorderd en als zogeheten retroacta gebruikt door ambtenaren van de burgerlijke stand. Dit verklaart mede waarom overheidsinstanties zoals het RHC Rijnstreek & Lopikerwaard deze kerkelijke bronnen tegenwoordig beheren. In een kerkelijk begraafregister vindt u doorgaans de naam van de overledene en diens begraafdatum. Toch is het goed om kritisch naar de inschrijvingen te kijken. Aandachtspunten zijn als volgt:

Datums: Datums in begraafregisters kunnen slaan op de begraafdatum, maar ook op het overluiden, de bediening of de datum waarop de begraafkosten zijn voldaan. Minder vaak betreft het een daadwerkelijke overlijdensdatum. Om recht te doen aan deze onzekerheid hanteert het RHCRL de term ‘aktedatum’. Slechts wanneer we zeker weten dat een bepaalde datum een begrafenis betreft, gebruiken we de aanduiding ‘begraafdatum’.
Kerkgenootschap: Wie in de DTB-bronnen duikt, doet er goed aan te bepalen tot welk kerkgenootschap een voorouder behoorde. Leden van de door de staat bevoordeelde Nederduits-gereformeerde (later: Nederlands-hervormde) kerk zijn vaak goed terug te vinden. Vermeldingen van degenen die tot andere kerkgenootschappen behoorden, zoals katholieken, lutheranen, remonstranten en doopsgezinden, zijn zeldzamer. Omdat zij vaak werden begraven in het meest nabije kerkgebouw of op het lokale kerkhof, bevinden hun namen zich soms toch in de registers van de hervormde kerk. Uiteindelijk kwamen deze kerken in handen van de hervormde gemeente, die bij deze eigendomsovergang ook de grafadministratie bemachtigde. De hervormde kerk en begraafplaats deden dus vaak dienst als algemene begraafplaats.
Latinisering namen: Rooms-katholieke registers zijn vaak in het Latijn gesteld. Hoewel de terminologie gestandaardiseerd is, kan het moeilijk zijn om de eigenlijke Nederlandse namen te reconstrueren. Zo is het de vraag of Joannes Petrii de Jong door zijn familie Johannes, Johan, Jan of Hannes werd genoemd, terwijl eveneens onduidelijk blijft of zijn vader Petrus, Pieters of Peter heette.
Namen kinderen: Overleden kinderen zijn meestal alleen te vinden door op de naam van hun vader te zoeken. Hun eigen naam of die van de moeder wordt zelden genoemd.

Begraafregistratie tot 1811: gaarderboeken

De kerkelijke bronnen zijn het geijkte vertrekpunt voor stamboomonderzoek naar voorouders die vóór 1811 leefden. Toch is het (met wat geluk) ook mogelijk om elders overlijdens- en begraafinformatie te vinden. Sommige lokale overheden hielden vóór 1811 ook een vorm van bevolkingsadministratie bij. Een interessante bron zijn de zogenaamde gaarderregisters of -boeken. Deze bronnen vormden de registratie van belastingen op twee belangrijke levensmomenten: trouwen en begraven. Bij het raadplegen van de gaarderboeken is het goed om enkele aandachtspunten in het achterhoofd te houden. Deze zijn als volgt:

Holland, niet Utrecht: Deze belasting was specifiek voor het gewest Holland. Het werkgebied van het RHCRL beslaat echter zowel delen van (Zuid-)Holland als Utrecht. In het Sticht werd deze belasting niet geheven; dit brontype bestaat dus niet voor plaatsen in de provincie Utrecht. Door de eeuwen heen is de provinciegrens bovendien vaak verschoven. Om een voorouder terug te vinden in de gaarderboeken, moet men bepalen of de persoon in kwestie na 1695 leefde en of de woonplaats op dat moment deel uitmaakte van Holland. Van sommige Hollandse plaatsen zijn de gaarderboeken nooit overgeleverd – ze bestaan vermoedelijk niet (meer).
Summier: Informatie in gaarderboeken is vaak minder gedetailleerd dan die in kerkelijke registers. Voor overheden was het vooral van belang om te weten wie er wanneer stierf en hoeveel belasting er betaald werd. Aanvullende informatie (ouders, religieuze affiliatie, overlijdensdatum en herkomst van personen) was bijzaak.
Datums: De in de boeken genoemde datums verwijzen meestal naar de dag van betaling of registratie, maar zelden naar een begraafdatum.
Inclusiviteit: de gaarderboeken bevatten informatie van de gehele bevolking van het gewest Holland, ongeacht religie. Personen die niet in de kerkelijke bronnen voorkomen zijn soms wél in de gaarderboeken terug te vinden

Overlijdensregistratie na 1811: burgerlijke stand

Sinds 1811 is het verplicht aangifte van overlijden te doen bij de gemeente waar het overlijden plaatsvond, waarna een ambtenaar van de burgerlijke stand een overlijdensakte opmaakt. Een akte kan dus betrekking hebben op een inwoner van een andere gemeente, bijvoorbeeld wanneer iemand omkomt bij een ongeval of als patiënt in een ziekenhuis. Waar vroeger vaak familieleden of buren aangifte deden, werd dit later vaak door een begrafenisondernemer gedaan. Overlijdensaktes bevatten, vergeleken met oudere registraties, veel informatie over de overledene, zoals:

Naam;
Leeftijd;
Woon- en geboorteplaats;
Datum, tijdstip en de locatie/adres van overlijden;
Namen ouders;
Namen huwelijkspartners of eerdere partner(s);
Naam van de aangever en diens handtekening;
Aktedatum.

Bij raadpleging van overlijdensaktes van de burgerlijke stand is het echter ook goed om enkele aandachtspunten in het achterhoofd te houden. Deze zijn als volgt:

Overlijdensaktes bevatten vaak twee datums: een overlijdensdatum en een aktedatum.
De ambtenaar ging bij het opstellen van de akte uit van de informatie die de aangever aanleverde. Soms was deze niet bekend met alle biografische informatie over de overledene, zoals de namen van diens ouders. Zo kan het zijn dat dergelijke gegevens soms ontbreken of – bij nadere controle – niet blijken te kloppen.

Indexen

Via de indexen op onze website, kunt u zoeken in de volgende begraaf- en overlijdensbronnen: