Monsterrollen - RHC Rijnstreek en Lopikerwaard

Introductie
Bij pogingen om de Nederlandse identiteit te typeren passeren doorgaans dezelfde stokpaardjes. Als aanvulling op gangbare verwijzingen naar marihuana, klompen, stroopwafels en gemiste penalty’s, mag de strijd tegen het water eigenlijk niet ontbreken. Ook in de streek van de Lek en Oude Rijn is goed waterbeheer al eeuwenlang van fundamenteel belang. Het zuiden van het werkgebied van het RHC Rijnstreek & Lopikerwaard (RHCRL) wordt begrensd door de Lek en Nederrijn. Het beheer van de evenwijdig aan de rivier lopende dijk was van de 14^e eeuw tot 1974 in handen van twee waterschappen: het westelijke gedeelte, dat zich uitstrekt van Schoonhoven tot het Klaphek onder IJsselstein, viel onder de verantwoordelijkheid van het hoogheemraadschap Lekdijk Benedendams en IJsseldam; het gedeelte ten oosten van het Klaphek, dat loopt tot aan Amerongen, werd beheerd door het hoogheemraadschap van de Lekdijk Bovendams. Grondeigenaren (of pachters) van land aan de dijk verrichtten het gros van het alledaagse onderhoudswerk. Voor ingewikkeldere klussen kwam de dijkmeester van het hoogheemraadschap opdraven. Soms was het echter alle hens aan dek: bij al te hoge waterstanden of ijsgang werd het dijkleger ingeschakeld. Dit gezelschap bestond uit alle ‘weerbare’ personen van 18 tot 65 jaar uit de omgeving die minimaal vier morgen land in bezit of pacht hadden. De dijkplichtigen waren overigens niet alleen uit de direct aan de dijk grenzende polders afkomstig. Ook inwoners van verder landinwaarts gelegen plaatsen, zoals Willeskop, Vleuten en Zeist, dienden zich bij het luiden van de klokken richting het dichtstbijzijnde wachthuis aan de dijk te spoeden.

Onderzoek
Aan de hand van de zogenaamde ‘monsterrollen’ hielden de hoogheemraadschappen nauwgezet bij wie wel en niet deel uitmaakte van het dijkleger. De rollen zijn daarmee een relevante genealogische bron. Omdat landeigendom (en daarmee dijkplichtigheid) vaak overging van vader op zoon, bevatten de monsterrollen interessante informatie over historische familie- en bezitsverhoudingen. De bron heeft bovendien betrekking op de periode vóór de invoering van het kadaster en bevolkingsregister, waarin dergelijke informatie relatief schaars is. Een leuk aanvullend detail is dat de monsterrollen vaak vermelden welk gereedschap dijkplichtigen mee moesten nemen. Bij het raadplegen van de indexen is het goed om rekening te houden met enkele aandachtspunten, namelijk:

Hiaten: het RHC heeft indexen op de monsterrollen gemaakt met tussenpozen van gemiddeld 25 jaar. De vroegste monsterrollen dateren van 1630, de meest recente bewerkte bronnen stammen uit 1850. Helaas zijn niet alle monsterrollen uit de tussenliggende jaren overgeleverd. Er is sprake van een fiks hiaat tussen 1682 en 1784, waarin geen monsterrollen van de beide hoogheemraadschappen bewaard zijn gebleven;
Vrijstelling en vervanging: niet iedereen was dijkplichtig. Zo waren inwoners van de stad Utrecht niet gebonden aan de verplichting, terwijl ook eigenaren van ridderhofsteden waren vrijgesteld. Dat iemand dijkplichtig was, betekent bovendien niet per definitie dat de persoon in kwestie daadwerkelijk aan de dijk kwam opdagen. Zo mochten dijkplichtigen vervangers aandragen – hierdoor verschenen vrouwen in de praktijk niet aan de dijk en konden vermogende eigenaren in principe hun knecht afvaardigen. Voorwaarde was wel dat de vervanger in kwestie fysiek voldoende capabel was om zijn werkzaamheden te verrichten.

Indexen
Hieronder volgt een overzicht van de indexen op de website. Bij dit overzicht zijn twee scheidslijnen aangebracht. De eerste is die tussen de monsterrollen van de beide hoogheemraadschappen: eerst staan de indexen met betrekking tot de Lekdijk Benedendams opgesomd, waarna de indexen van de Lekdijk Bovendams volgen. Beide lijsten zijn op hun beurt aan een nieuwe tweedeling onderworpen: hier betreft het een splitsing tussen plaatsen die binnen en buiten het gemeentelijke werkgebied van het RHCRL vallen. De archiefdienst werkt immers zowel voor gemeentelijke deelnemers (Woerden, Oudewater, IJsselstein, Lopik, Montfoort en Bodegraven-Reeuwijk) als voor het hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR). Hoewel het verzorgingsgebied van onze gemeentelijke deelnemers en waterschappelijke deelnemer gedeeltelijk overlapt, zijn er ook aanzienlijke onderlinge verschillen. Zo behoort een groot (vooral ten oosten van het Klaphek gelegen) gebied wél waterschappelijk, maar niet gemeentelijk tot het werkgebied van het RHCRL. Het onderstaande overzicht maakt dit onderscheid nader inzichtelijk. Op de website staan de volgende indexen:

Hoogheemraadschap van de Lekdijk Benedendams en de IJsseldam

Binnen het gemeentelijk werkgebied van het RHC: